Karanlık enerji ve karanlık madde nedir?


Karanlık enerji ve karanlık madde nedir?

Karanlık madde nedir?

karanlık enerji nedir??

Onlar gerçekten karanlık mı? Yoksa daha havalı bir isim bulamadığımız için mi onlara bu isimleri taktık? Aslında onlara görünmez desek daha doğru olabilir. M.Ö. 5. Yüzyılda Miletli Leukippos sanırım gelmiş geçmiş en kalıcı bilimsel fikirlerden birini ortaya atmış. Demiş ki; gördüğümüz her şey atom denilen küçük, bölünemez parçalardan oluşur. Düşünsenize o zaman için, yani bundan 2500 yıl öncesi için çok iyi bir teori. En azından her şeyin hava, su, toprak ve ateş bileşenlerinden oluştuğunu söyleyen düşünceye göre çok daha iyi. Fakat Leukippos’un yanıldığı bir nokta vardı. O da atomun gerçekte bölünebilir olduğu. Nereden nereye? Şimdi Leukippos’tan binlerce yıl sonra anlıyoruz ki onun atom fikri evrenin neyden meydana geldiği konusunun sadece küçük bir kısmını oluşturuyor. Geriye kalan büyük kısımda ise başka bir şey var. Size evren nelerden oluşur diye bir soru sorsam ne cevap verirdiniz? Uzaydan ve maddeden değil mi? Yani gezegenler, yıldızlar, kara delikler, asteroidler, kuyruklu yıldızlar. Bunlardan. Bunları normal madde ve enerji olarak isimlendiririz. Bir de karanlık madde ile karanlık enerji var. Fakat bu saydığımız gök cisimlerinin, gaz ve toz bulutlarının evrenin sadece yüzde 5’ini oluşturduğunu biliyor muydunuz? Galiba asıl anormal olan, istisnai olanlar bizim normal dediklerimiz. Normal olanlar ise karanlık dediklerimiz. Çünkü onlar kalan yüzde 95’i oluşturuyorlar. Kısacası evren aslında iki büyük kuvvetten ibaret; biri galaksileri bir arada tutan karanlık madde, diğeri evreni sürekli genişleten karanlık enerji. Daha önceki bir videomda şuna benzer bir cümle kurmuştum. Bilim, evrenin sırlarına erişmek istedikçe, ortaya çıkardığı her bir gerçek işleri daha karmaşık daha işin içinden çıkılmaz bir hale sokuyor. İşte bu videoda işleri daha karmaşık hale getiren bir gerçekten bahsedeceğiz. Karanlık madde ve karanlık enerji. İkisi de henüz yolun çok başında olan kavramlar. Hele ki karanlık enerji konusunda hiçbir şey bilmiyoruz diyebiliriz. Fakat onların var olduklarından oldukça eminiz. Madem göremiyoruz, gözlemleyemiyoruz o zaman var olduklarını nereden biliyoruz? Bu kavramlar nerden çıktı? Neden karanlık madde ve karanlık enerji kavramlarına ihtiyaç duyuyoruz? Gelin birlikte bakalım. Önce karanlık madde ile başlayalım. Evrende bulunan ve bizim yaşamımız için doğrudan önem teşkil eden ağır elementlerin oranı ne kadar biliyor musunuz? Sadece % 0.03. Geri kalanı ise şunlardan oluşuyor. % 0.3 Nötrinolar. % 0.5 yıldızlar ve % 4 ise galaksiler arasında serbest halde bulunan hidrojen ve helyumdan oluşuyor. Kalan %25’lik kısım karanlık madde ve %70’lik kısım ise karanlık enerji. İnanılmaz değil mi? Karanlık madde kavramına ihtiyaç duyuyoruz hatta olduğundan eminiz çünkü matematiksel denklemler ve dolaylı yollardan gözlemlediğimiz bazı etkiler onun varlığını açıkça ortaya koyuyor. Karanlık madde astrofizikte, elektromanyetik dalgalarla yani radyo dalgaları, gözle görülebilen ışık, x ışınları gibi şeylerle etkileşime girmeyen, varlığını yalnız diğer maddeler üzerindeki kütle çekimsel etkisi ile belirleyebildiğimiz maddeler. Mesela yüksek miktarda karanlık maddeye sahip alanlar, yanlarından geçen ışığı büküyorlar. Bu sayede kütle çekimi ile etkileşen bir şeyin, yani karanlık bir maddenin var olduğunu anlıyoruz. 1932 yılında Hollandalı bir astronom olan Jan Oort, Samanyolu’nun dış bölgelerindeki yıldızların hareketlerini inceledi ve şunu fark etti. Şimdi bizim galaksimiz bir diske benziyor. Jan, bu diskin üstündeki ve altındaki yıldızların uzaklıklarını ölçtü. Onların bu yükseklik ve derinlikte durabilmeleri için Samanyolu’nun kütlesinin ne kadar olması gerektiğini hesapladı. Fakat çok ilginç bir şey gördü. Hesaplarına göre görünen maddenin toplamından üç kat daha fazla kütle olması gerekiyordu. Sonra İsviçre kökenli Amerikalı astronom Fritz Zwicky, 1933’te 1000’in üzerinde galaksi barındıran Coma Galaksi Kümesi’ni analiz etti ve bu galaksileri bir arada tutabilecek çekim kuvvetini hesaplayınca o da çok şaşırdı.

KAranlık madde nasıl keşfedilmiştir?

Çünkü hesapları çok daha fazla kütleyi gerektiriyordu. Bu mevcut kütle ile galaksiler ancak birbirlerinden hızla uzaklaşmalıydı. Ama Zwicky’nin iddiası 40 yıl boyunca ciddiye alınmadı. Zwicky’nin bu hesaplamaları nasıl yaptığını şöyle açıklayayım: Bildiğiniz gibi Ay, Dünya çevresinde belirli bir hızda döner. Daha hızlı dönseydi yörüngeden dışarı çıkardı; daha düşük hızla dönseydi, Dünya üzerine düşerdi. Aynı şekilde Dünya’nın kütlesi daha büyük olsaydı, Ay’ın dönme hızı daha yüksek olurdu. Kısacası Ay’ın denge hızından yola çıkarak Dünya’nın kütlesini, Dünya’nın yörünge hareketinden yola çıkarak da Güneş’in kütlesini ölçebiliriz. İşte bu prensibi galaksilerin çevresindeki yıldızların yörüngelerine uygularsak ortada ne kadar kütle çekimi olması gerektiğini, dolayısıyla da galaksimizde ne kadar madde olması gerektiğini hesaplayabiliriz. Eğer yeteri kadar madde yoksa da demek ki bizim göremediğimiz, ölçemediğimiz ama dolaylı yollarla varlığını anlayabildiğimiz bir madde olması gerekli. Karanlık madde. Bu iki bilim insanının çalışması da çok değerliydi fakat çok ciddiye alınmadılar. Karanlık maddenin varlığının kanıtlanması 1970’li yıllarda Washington Carnegie Enstitüsü’nden Vera Rubin ve arkadaşları tarafından gerçekleştirilecekti. Bu ekip şunu keşfetti: Cisimlerin galaksi merkezinden uzaklaştıkça (bu grafikte gördüğünüz gibi) hızlarının azalmasını bekliyorlardı. Aynı Güneş Sistemimiz’de olduğu gibi. Daha uzaktaki gezegenler daha yavaş bir hızla dönerler. Ama bunun yerine galaksideki cisimlerin hızlarının birbirine yakın olduğunu gördüler. Merkezden uzaklaştıkça dönme hızları azalmıyordu. Sonra diğer galaksilere baktılar ve sonuç aynıydı. Bu gözleme göre eğer gördükleri tüm madde bu kadarsa o zaman birçok galaksideki bu yıldızların düzenli olarak galaksinin dışına fırlaması gerekiyordu. Ama fırlamıyorlardı. Bunun tek bir açıklaması vardı o da galakside bulunan tüm bu cisimleri içeride tutacak bir karanlık maddenin olmasıydı. Karanlık madde aslında maddenin özel bir biçimi. Ona karanlık dememizin sebebi ışık yaymaması ya da ışığı yansıtmaması. Bu nedenle karanlık madde saydam ve bizim için tamamıyla görünmez. Bilim insanları karanlık maddenin görünen madde gibi Büyük Patlama ile oluştuğunu ve evrenin başlangıcında büyük bir etki sahibi olduğunu düşünüyorlar. Karmaşık ölçümlerle karanlık maddenin evrende ne kadar yer kapladığını ve nasıl dağıldığını hesaplayabiliyorlar fakat karanlık maddenin bildiğimiz parçacık türlerinden mi (kuark, lepton, boson gibi) yoksa farklı bilmediğimiz bir tür maddeden mi oluştuğunu söyleyemiyorlar. Düşünsenize evrendeki maddenin yüzde 80’inden fazlası karanlık madde, onu kanıtlamak için birçok proje yürütülüyor fakat bugüne kadar tek bir parçacığını bile gözlemleyemedik. Karanlık maddenin ne olmadığına ilişkin kesin bilgimiz, ne olduğuna dair bilgimizden daha fazla. Karanlık madde anti madde değil çünkü; anti madde normal madde ile etkileşime girerek enerji yayar. Fakat karanlık maddenin enerji yayması söz konusu değil. Peki karanlık madde bir karadelik olabilir mi? Bu da olamaz çünkü; karadeliklerin olay ufkunda toplanan madde sayesinde kendilerini gözlemleyemesek bile bu toplanma diskinde oluşan ışınımı gözlemleyebiliriz. Zaten geçen sene bir fotoğrafı bile çekildi biliyorsunuz. Peki karanlık madde nötrinolar olabilir mi? Nötrinolar çok küçük temel parçacıklar ve neredeyse ışık hızında hareket ediyorlar. Bildiğimiz maddenin de içinden hızla geçebiliyorlar. Bir ihtimal. Fakat son keşifler gösteriyor ki karanlık madde nötrinolar da olamaz çünkü; nötrinoların toplam kütlesi karanlık maddenin etkisini açıklamaya yetmiyor. Peki karanlık madde o değil, bu değil, şu değil. O zaman ne işe yarıyor bu karanlık madde? Bilim insanlarına göre karanlık madde evreni meydana getiren 1 trilyon galaksiyi birbirine bağlayan bir çeşit ağ. Yani karanlık maddeden meydana gelen ağ, galaksiler için gerekli olan materyalleri taşıyor. Adeta bir şehirdeki evleri ve işyerlerini birbirlerine bağlayan yollar gibi. Eğer bu yollar olmasa evleri inşa edemezdik. Karanlık madde olmasaydı da galaksiler oluşamazdı. Karanlık madde sadece bu da değil. Binaların inşasında kullanılan bir çeşit harç belki de. Çünkü evrenin erken dönemlerinde evreni dolduran gaz ve toz bulutlarının çökerek yıldızları meydana getirmesi için gereken kütleyi o sağladı. Ayrıca yine yapılan hesaplamalara göre evrenin başlangıcından bu yana normal maddenin çökerek galaksileri, yıldızları ve gezegenleri meydana getirmesi için gereken süre geçmediği için yıldızların oluşumunu hızlandıran şey de bu görünmez karanlık maddenin kütle çekimi. Karanlık madde ile ilgili belirsizlikler çok fazla olsa da ortada kesin olan bir şey var. O da şu. Eğer karanlık madde olmasaydı bugün burada olamazdık. O yaradılışın temel bileşenlerinden biri. Evrendeki galaksiler, yıldızlar, gezegenler, karanlık madde olduğu için varlar. Karanlık maddenin ne olduğunu az çok anladık şimdi gelelim karanlık enerjiye. Fakat sizi önceden uyarıyorum. Evrende en çok bulunduğunu düşündüğümüz şey hakkında en az şeyi biliyoruz. karanlık

Karanlık maddeye dair bilinenler nelerdir?

Hatta hiçbir şey bilmiyoruz. Sadece var olduğunu düşünüyoruz. Evren sürekli genişliyor. Bundan daha önce defalarca kez bahsettim. Fakat sıra neden genişler sorusuna cevap bulmaya gelince bu arayış bizi karanlık enerjiye götürüyor. Götürüyor götürmesine ama karanlık enerjinin ne olduğu sorusunu sorduğumuzda sorumuza bir cevap alamıyoruz. Evreni genişleten bu gizemli enerjinin evrende ne kadar yer kapladığını söyleyebilmekten başka bir şey yapamıyor bilim insanları. Bugüne kadar bildiğimiz her şey (bizler, gezegenler, yıldızlar, galaksiler, kuasarlar) gözlemlenebilir evrenin içinde. Fakat videonun başında da söylediğim gibi bu bildiklerimiz tüm evrenin sadece %5’ini oluşturuyor. Karanlık enerji ise %70’ini. Peki böyle bir enerjinin, ne olduğunu bilmediğimiz bu enerjinin var olduğunu nereden biliyoruz? 1900’lü yıllarda Edwin Hubble, galaksiler tarafından yayılan ışığın kırmızıya kaydığını gözlemledi. Daha uzaktaki sönük galaksilerin daha fazla, yakındaki galaksilerin ise daha az kırmızıya kaydığını keşfetti. Bu da evrendeki cisimlerin sürekli olarak birbirlerinden uzaklaşması demekti. Yani evren sürekli genişliyordu. Evrenin genişlemesine dair ikinci bir kanıt ise Kozmik Mikrodalga Arkaplan Işıması. Bu konulara detaylı olarak girmeyeceğim. İsteyenler Büyük Patlama isimli videomdan detayları öğrenebilirler. Evrenin genişlediğini keşfettik bu yetmedi üstüne bir de bu genişlemenin gittikçe ivme kazandığını yani hızlandığını keşfettik. Peki bu genişleyen evrenin meydana getirdiği yeni uzay boşluklarını dolduran şey neydi? Karanlık enerji. Sıradan madde ile birlikte karanlık madde, evrenin genişlemesini durdurma ya da yavaşlatma eğilimi taşır. Çünkü bir kütle çekimi söz konusu. Karanlık enerji ise uzayın kendisini genişletmesine neden olur. Bilim insanlarına göre zaman geçtikçe normal maddenin ve karanlık maddenin çekimi zayıflarken, karanlık enerjinin itimi sabit kalıyor. Sonuç olarak da genişleme hızlanıyor. Karanlık enerji galaksiler üzerinde itici bir kuvvet olarak etki gösteriyor. Var olduğu konusu da böyle saptandı. Şimdi gerçek şu: Evrenimiz gittikçe daha hızlı genişliyor. Bu beklenmedik bir şey. Çünkü başlangıcı olan bir evrende maddenin sahip olduğu kütle çekimi onun genişlemesini durdurmalı ve hatta belki de tersine çevirip kendi üzerine çökmesine sebep olmalıydı. Fakat evren bir kere daha bilim insanlarını şaşırttı. Bilim insanları bu hızlı genişlemeyi, bir enerjiye bağlamak durumunda kaldılar ve buna karanlık enerji dediler. Aynı bir aracı hızlandırmak için daha fazla gaz vermemizin gerekmesi gibi evrenin genişlemesi için de ona enerji veren bir karanlık enerji var. Karanlık enerji ile ilgili bildiğimiz ilk şey herhangi bir ışıma yaymadığı için onu gözlemleyemiyoruz. İkincisi adından anlaşıldığı üzere bu bir enerji türü. Onun varlığını yine etkisi aracılığıyla bilebiliyoruz. Fakat karanlık madde ile karanlık enerji arasında büyük bir fark var. Karanlık madde, uzayda yayılmış cisim kırıntıları, bildiklerimize benzer basit parçacıklar ya da bizim bildiklerimizden daha farklı bir takım parçacıklar olabilir. Bunların aksine karanlık enerji her yere homojen bir şekilde dağılmış. Hatta onun uzayın bir özelliği olduğu düşünülmekte. Geçmişten beri evrenin gizemleri ve uzay hakkında araştırma yapmayı hep sevdim. Astronomi ve fizik her zaman ilgimi çekmiştir. Sanırım bu gizemlerin en büyüğü de az önce anlattığım karanlık madde ve karanlık enerji. Bilmediğimiz bir yerlerde bilemediğimiz bir gerçeklik var. Hatta öyle bir gerçeklik ki bu şu anda hepimizin içinden geçip gidiyor. Görünmez bir şey. Ama var. Hepimiz hayatın bu koşuşturmacasında evrende olan şeyleri umursamıyoruz bazen. Bilgi günden güne artıyor ama değerini de aynı ölçüde yitiriyor. Ama biliyorum oralarda bir yerlerde bilimi seven, varoluşumuzun gizemlerini öğrenmek isteyen birileri var. Ve o birileri kozmosun hem çok küçük bir parçası olduğunun hem de bu kadar küçük ve önemsiz olmasına rağmen karanlık madde nedir sorusunu sorabilecek kadar da değerli olduğunun farkında. Hayatımızı elbette devam ettireceğiz. Ama zaman zaman da dünyevi durumumuzdan kendimizi soyutlayıp ufkumuzun genişlemesine izin vermeliyiz değil mi? Bilgi bunun için çok önemli değil mi zaten? Öyleyse birlikte öğrenmeye ve bazen merak edip bazen de merakımızı gidermeye bir sonraki videoda da devam edelim mi? Şimdilik hoşça kalın.

Karanlık Madde ile ilgili bir video

Bu kısa video’yu izleyerek Karanlık Madde hakkında detaylı bilgi alabilirsiniz.

comments powered by Disqus